2018’den bu yana yayıncılık
Çıkar çatışması / rekabet eden çıkarlar

Çıkar çatışmasını gizlemek yerine, görünür ve yönetilebilir kılıyoruz.

Finansal, kişisel, kurumsal, akademik veya fikrî ilişkiler her zaman uygunsuzluk anlamına gelmez. Ancak bu ilişkiler akademik karar, yorum veya okuyucu güvenini etkileyebilecekse; ilgili taraf bunları açıkça beyan etmeli ve gerekiyorsa editoryal süreçten çekilme veya farklı uzman görevlendirme gibi önlemler uygulanmalıdır.

Beyan · Değerlendir · Yönet · Çekil · Kaydet
Bidge Çıkar Çatışması Yönetimibeyan ve çekilme haritası
ÇÇ
Olası Çıkar ÇatışmasıYazar · editör · uzman · kitap/proje
BEYAN ET
Finansalfonlama · danışmanlık · pay sahipliği · patent · ücret
Kişiselyakın ilişki · husumet · aile · kişisel bağlantı
Kurumsalaynı birim · ortak proje · yönetim ilişkisi
Akademik / Fikrîrekabet · güçlü savunuculuk · yakın ortaklık
1 · Beyanilişki açıklanır
2 · Değerlendirkarara etkisi
3 · Yönetaçıkla / çekil / değiştir
4 · Kaydetbaşvuru / metadata
Var ama yönetildişeffaf beyan + uygun önlem
Gizlendi / sonradan ortaya çıktıayrı etik değerlendirme gerekebilir
Çatışma ≠ etik ihlal
Açıklanmayan çatışma = risk
Temel ilke

Çıkar çatışmasının varlığı ile uygunsuz davranış aynı şey değildir.

Beyan edilmiş ve yönetilmiş ilişki

Bir ilişki veya faaliyet, okuyucunun ya da editoryal kararın değerlendirilmesinde anlamlı olabilecekse açıkça bildirilir ve gerekiyorsa yönetim önlemi uygulanır.

Yazar finansal desteği ve ilişkileri açıklar.
Editör ilgili dosyada çıkar çatışması varsa çekilebilir.
Uzman ilişkiyi editöre bildirir ve gerektiğinde değerlendirmeyi kabul etmez.

Gizlenmiş veya yönetilmemiş ilişki

İlgili ilişki bilerek açıklanmaz, editoryal kararı etkiler veya okuyucunun değerlendirmesini yanıltacak biçimde saklanırsa yayın bütünlüğü sorunu oluşabilir.

!Doğrudan finansal ilişkinin gizlenmesi
!Yakın ilişkiye rağmen editoryal karar verilmesi
!Uzmanın belirgin rekabet/çıkar ilişkisini açıklamaması
Çıkar çatışması kategorileri

Yalnız para ilişkisini değil, kararı etkileyebilecek bütün anlamlı ilişkileri dikkate alıyoruz.

COI-01

Finansal İlişkiler

Çalışma veya konu alanıyla bağlantılı ekonomik çıkarlar.

  • İstihdam / danışmanlık
  • Honoraryum / ücret
  • Hisse / opsiyon
  • Patent / lisans
  • Fonlama / sponsor desteği
COI-02

Kişisel İlişkiler

Bağımsız akademik kararı etkileyebilecek yakınlık veya çatışmalar.

  • Aile / yakın kişisel ilişki
  • Husumet veya ciddi anlaşmazlık
  • Danışman-öğrenci ilişkisi
  • Yakın geçmiş iş ilişkisi
COI-03

Kurumsal İlişkiler

Kurum içi bağlılık veya ortak faaliyet nedeniyle tarafsızlık algısını etkileyebilecek durumlar.

  • Aynı bölüm / birim
  • Ortak proje veya merkez
  • Yönetici-çalışan ilişkisi
  • Yakın kurumsal ortaklık
COI-04

Akademik & Fikrî İlişkiler

Bilimsel rekabet veya konuya güçlü bağlılık nedeniyle oluşabilecek önyargı riski.

  • Yoğun akademik rekabet
  • Doğrudan rakip çalışma
  • Güçlü savunuculuk / karşıtlık
  • Yakın ortak yayın geçmişi
Çıkar Çatışması Beyan Haritası
kim beyan etmeli?
Yazarilişki · faaliyet · fonlama
Editörkarar bağımsızlığı
Uzman / Değerlendiricidosyayı tarafsız inceleme
Proje Editörüyazar / bölüm kararları
Yayıneviticari / kurumsal ayrım
Okuyucugerekli beyana erişim
Kim beyan etmeli?

Çıkar çatışması politikası yalnız yazara uygulanmaz.

Editoryal sürece katılan herkes kendi kararını veya değerlendirmesini etkileyebilecek anlamlı ilişkileri açıklamalıdır. Özellikle editör ve uzmanlarda “bu ilişki kararımı etkiler mi?” kadar “dışarıdan bakıldığında bağımsızlık konusunda makul şüphe yaratır mı?” sorusu da önemlidir.

Yazarİlgili finansal ve finansal olmayan ilişkilerini ve doğrudan çalışma desteğini açıklar.
EditörÇıkar çatışması varsa dosyayı başka editöre devreder veya karardan çekilir.
UzmanTarafsız değerlendirmeyi etkileyebilecek ilişkiyi baştan bildirir.
YayıneviProje, fon, kurum veya sponsor desteğinin beyan edilmesini sağlar; finansman sağlayan taraf editoryal karara müdahale edemez.
Rol bazlı değerlendirme

Aynı ilişki, farklı rolde farklı risk yaratabilir.

Bir ilişkinin yönetim biçimi kişinin dosyadaki rolüne ve karar üzerindeki etkisine göre değişebilir.

Rol
Örnek İlişki
Risk
Olası Yönetim
Yazar
Çalışma konusuyla ilgili şirketten danışmanlık / fon desteği
Okuyucu değerlendirmesi etkilenebilir
Beyan + fonlama bilgisinin ayrıştırılması
Editör
Yazarla yakın ortak çalışma veya kişisel ilişki
Editoryal bağımsızlık riski
Dosyadan çekilme / başka editöre devretme
Uzman
Yazarla doğrudan rekabet veya yakın iş birliği
Değerlendirme önyargısı
Çatışmayı bildir; gerektiğinde görevi reddet
Proje Editörü
Yakın ilişkili kişiyi bölüm kararında değerlendirme
Adil yazar seçimi riski
Kararı bağımsız editöre yönlendirme
Yayınevi
Ücret veya ticari ilişkinin kabul kararını etkilemesi
Editoryal bağımsızlık riski
Finansal süreç ile akademik kararı yapısal olarak ayırma
Yönetim seçenekleri

Her çıkar çatışmasının çözümü aynı değildir.

01

Beyan Et & Devam Et

İlişki okuyucunun bilmesi gereken ancak süreci bağımsız yürütmeyi engellemeyen bir durumsa şeffaf beyan yeterli olabilir.

BEYAN ET
02

Ek Gözetim

Kararda ek bağımsız editör veya uzman görüşü kullanılarak olası önyargı riski azaltılabilir.

EK GÖZETİM
03

Görevi Devret

Editör veya proje sorumlusu belirgin bir çatışma içindeyse dosya bağımsız kişiye devredilebilir.

GÖREVİ DEVRET
04

Süreçten Çekil

Tarafsız değerlendirme mümkün değilse editör veya uzman ilgili dosyanın karar/değerlendirme sürecine katılmamalıdır.

SÜREÇTEN ÇEKİL
Çekilme / görevlendirme değişikliği

“Beyan ettim, artık her kararı verebilirim” yaklaşımı yeterli değildir.

Çekilmenin uygun olabileceği durumlar

İlişki tarafsızlığı ciddi biçimde etkiliyorsa veya dışarıdan makul biçimde öyle algılanabilecekse, dosya üzerindeki karar yetkisi başka kişiye aktarılabilir.

  • Yakın aile veya kişisel ilişki
  • Doğrudan hiyerarşik kurum ilişkisi
  • Çok yakın güncel ortak çalışma
  • Ciddi akademik husumet / doğrudan rekabet
  • Belirgin ekonomik çıkar

Beyanla yönetilebilecek durumlar

İlişkinin varlığı karar bağımsızlığını ortadan kaldırmıyorsa, şeffaflık ve gerektiğinde ek gözetim yeterli olabilir.

  • Uzak geçmişte sınırlı akademik temas
  • Doğrudan karar etkisi olmayan genel kurum üyeliği
  • Açıkça belirtilmiş finansman kaynağı
  • Okuyucunun değerlendirmesi için önemli olan fakat kararı engellemeyen ilişki
Beyan edilmemiş çatışma

İlişki yayın öncesinde veya sonrasında fark edilirse.

01
Bildirim

Bildirim / tespit

Yayınevi, editör, uzman, yazar veya okuyucu olası açıklanmamış ilişkiyi bildirebilir.

02
Açıklama

Açıklama istenir

İlgili kişiden ilişkinin niteliği, zamanlaması ve dosya üzerindeki etkisi hakkında açıklama talep edilir.

03
Değerlendirme

Editoryal etki değerlendirilir

İlişkinin açıklanması gerekip gerekmediği, karar veya incelemeyi etkileyip etkilemediği ve süreçte değişiklik gerektirip gerektirmediği belirlenir.

04
Yayın sonrası

Yayın kaydı gerekiyorsa güncellenir

Yayın sonrası önemli bir beyan eksikliği ortaya çıkarsa okuyucunun değerlendirmesini sağlamak için uygun açıklama/düzeltme mekanizması kullanılabilir.

05
Kapanış

Karar & süreç kaydı

Uygulanan yönetim eylemi, gerekçesi ve varsa yayın kaydındaki değişiklik süreç dosyasında korunur.

Editoryal güvenlik duvarları

Çıkar çatışmasını yalnız beyan formuyla değil, süreç tasarımıyla yönetiriz.

Güçlü politika, kişilerin iyi niyetine bağlı kalmaz; görev ayrımı ve kayıt mekanizmalarıyla editoryal bağımsızlığı destekler.

SAFE-01

Ücret ≠ Kabul

Yayın hizmeti ücreti editoryal değerlendirme veya kabul kararını belirlemez.

SAFE-02

Dosya devri

Çatışmalı editör veya uzman yerine bağımsız görevli atanabilir.

SAFE-03

Beyan kaydı

Yazar, editör ve uzman beyanları gerektiğinde başvuru kaydıyla ilişkilendirilir.

SAFE-04

Okuyucu şeffaflığı

Okuyucunun eseri değerlendirmesi için anlamlı çıkar ilişkileri yayında uygun biçimde açıklanabilir.

Çıkar Çatışması Beyan Kaydıörnek beyan formu
Bu çalışmayla doğrudan ilişkili finansman var mı?Fonlayan kurum, proje veya başka doğrudan destek.
YokVar — Açıkla
Konu alanıyla ilgili finansal ilişki var mı?Danışmanlık, istihdam, pay, patent, ücret vb.
YokVar — Açıkla
Finansal olmayan anlamlı ilişki var mı?Kişisel, kurumsal, akademik veya fikrî ilişki.
YokVar — Açıkla
Beyan yayıma kadar güncellendi mi?Süreç içinde yeni ilişki oluşursa bildirilir.
Onay
Pratik kontrol

“Bunu açıklamalı mıyım?” diye düşünüyorsanız üç soru sorun.

01

Maddi veya mesleki çıkar var mı?

Çalışmanın konusu veya sonucuyla bağlantılı finansal, kariyer veya fikrî bir kazanç ihtimali bulunuyor mu?

02

Bağımsızlık algısını etkiler mi?

Bu ilişkiyi bilen makul bir okuyucu veya yazar, kararın tamamen bağımsız olduğundan şüphe eder miydi?

03

Sonradan ortaya çıkarsa sorun olur mu?

İlişki yayın sonrasında öğrenildiğinde “bunun baştan açıklanması gerekirdi” denebilecekse beyan etmek daha güvenlidir.

Uluslararası referans yaklaşımı: Bidge'nin çıkar çatışması politikası, COPE'nin açık tanım ve yönetim prosedürleri yaklaşımı ile ICMJE'nin finansal ve finansal olmayan ilişkilerin şeffaf açıklanmasına ilişkin iyi uygulamalarını referans alır. Bu ifade herhangi bir üyelik veya akreditasyon iddiası değildir.