01 / YEDEKLEME
Yedekleme
Dosyanın silinmesi, sistem arızası veya operasyonel hata durumunda geri yüklenebilmesi için güvenli kopyalar tutulmasıdır.
- Birden fazla kopya
- Ayrı depolama konumu
- Geri yükleme imkânı
- Operasyonel süreklilik
Dijital koruma ve kalıcı erişim
Dijital dosyanın bugün açılması yetmez; gelecekte de doğrulanabilir ve erişilebilir kalmalıdır.
Bidge'nin dijital koruma yaklaşımı; yayımlanmış dosyaların güvenli kopyalarını, dosya bütünlüğü kontrollerini, sürüm ve metadata geçmişini, kalıcı DOI/eser sayfası ilişkisini ve gerektiğinde bağımsız dijital koruma hizmetlerine aktarılabilir arşiv paketlerini birlikte ele alır.
Yedekleme · Bütünlük kontrolü · Sürüm · Metadata · DOI · Bağımsız arşiv
Bidge Dijital Koruma Kasasıyayın koruma paketi
Resmî Yayın Sürümü Koruma Paketikitap · bölüm · kapak · metadata · haklar · güncelleme geçmişi
BÜTÜNLÜK KONTROLÜDOSYA-01Yayımlanmış DosyalarPDF/e-kitap · kapak · erişilebilir türevler
KAYNAK-01Kaynak Dosya ve Metadataüretim ana dosyası · DOI metadata kaydı
GEÇMİŞ-01Sürüm, Haklar ve Geçmişsürüm · düzeltme · lisans · erişim durumu
KONTROL-01Dosya BütünlüğüSHA-256 ile dosya bütünlüğü doğrulaması
KOPYA-01Yedekli Kopyalartek sunucuya bağlı olmayan doğrulanmış kopyalar
ERİŞİM-01Kalıcı Yayın KaydıDOI → güncel eser sayfası → yayın durumu
1 · Paketledosyaları birleştir
2 · Doğrulabütünlüğü kaydet
3 · Çoğaltayrı kopya oluştur
4 · İzledüzenli kontrol et
5 · Geri Yükleyayını kurtar
DOI sürekliliğicanlı eser sayfası + güncel URL
Bağımsız arşive hazır paketCLOCKSS / Portico benzeri haricî arşive uygun yapı
Yedekleme ≠ dijital koruma
DOI ≠ arşiv kopyası
Üç farklı kavram
Yedekleme, dijital koruma ve kalıcı erişim birbirinin yerine geçmez.
02 / DİJİTAL KORUMA
Dijital Koruma
Dosyanın yalnız varlığını değil, yıllar sonra güvenilir, bütün ve kullanılabilir bir akademik nesne olarak korunmasını hedefler.
- Bütünlük / dosya imzası
- Sürüm ve kaynak geçmişi kaydı
- Dosya formatı yönetimi
- Metadata ve hak bilgilerinin korunması
03 / KALICI ERİŞİM
Kalıcı Erişim
Okuyucunun yayınevi altyapısı veya URL'ler değişse bile eserin güncel akademik kaydını bulabilmesidir.
- DOI sürekliliği
- Canlı eser sayfası
- Güncel erişim durumu
- Arşivden erişim senaryosu
Yayın Koruma Paketibir yayın için korunacak ana kayıt seti
Yayımlanmış EserPDF / e-kitap / kapak
Üretim Ana Dosyasıkaynak / final üretim dosyası
MetadataISBN · DOI · yazar · başlık
Haklar ve Sürüm Geçmişilisans · erişim · sürümler
Dosya İmzasıbütünlük kaydı
Yedek Kopyalaryedeklilik
Denetim Kaydıkaynak geçmişi
Geri Yükleme Kaydıkurtarma
Arşiv paketi
Yalnız PDF'yi saklamak akademik kaydı korumaya yetmez.
Kitabın gelecekte yeniden doğrulanabilmesi için yayımlanmış içerikle birlikte bibliyografik metadata, DOI/ISBN ilişkisi, lisans/erişim durumu ve önemli yayın sonrası güncellemelerin de korunması gerekir.
✓
Resmî Yayın SürümüOkuyucunun yayımlanmış olarak gördüğü nihai akademik dosya ayrı tanımlanır.
✓
Metadata birlikte korunurDosyanın ne olduğu, kime ait olduğu ve hangi DOI/ISBN ile ilişkili olduğu kaybolmaz.
✓
Hak ve erişim bilgisi korunurDosya arşivde bulunduğu için lisans ve telif koşulları ortadan kalkmaz.
✓
Yayın sonrası geçmiş korunurDüzeltme, geri çekme veya yeni sürüm ilişkisi arşiv paketine yansıtılır.
Dosya bütünlüğü ve doğrulama
Arşivde dosya var mı değil, aynı dosya hâlâ sağlam mı?
FIX-01
Dosya imzası üretimi
Arşive alınan dijital nesne için kriptografik dosya imzası oluşturularak beklenen dosya imzası kaydedilebilir.
SHA-256 · doğrulanmış dosya imzasıFIX-02
Periyodik kontrol
Depolanan dosyanın SHA-256 değeri kayıtlı değerle karşılaştırılarak istem dışı değişiklik veya bozulma tespit edilebilir.
KONTROL → EŞLEŞME / UYARIFIX-03
Onarım kaynağı
Bir kopyada bozulma tespit edilirse doğrulanmış başka bir kopyadan geri yükleme yapılabilecek yedeklilik hedeflenir.
KOPYA-A ↔ KOPYA-BFIX-04
Değişiklik kaydı
Yetkili bir güncelleme yapıldığında yeni sürümün SHA-256 değeri ve değişiklik gerekçesi sürüm kaydıyla birlikte tutulur.
SÜRÜM 1 → SÜRÜM 2 / KAYITLIKalıcı Erişim ZinciriDOI yönlendirme yönetimi
DOI
Kalıcı tanımlayıcıkitap veya bölüm kimliği
KALICIURL
Güncel eser sayfasıalan adı/platform değişse de güncellenebilir
GÜNCELKAYIT
Bibliyografik bilgibaşlık · yazar · ISBN · yayın durumu
KAMUSALERİŞİM
Tam metne erişim yoluEser bazında belirtilen erişim ve lisans durumu
ÇÖZÜMLENEBİLİRGÜNCELLEME
Düzeltme / geri çekme / sürümgüncel akademik statü
BAĞLANTILIDOI ne yapar?
DOI dosyayı saklamaz; okuyucuyu güncel akademik kayda götürür.
Kalıcı erişim için yayınevinin DOI çözümleme URL'lerini bakım altında tutması gerekir. Alan adı, katalog veya barındırma platformu değiştiğinde DOI hedefleri güncellenerek tanımlayıcının canlı bir eser sayfasına çözülmesi sağlanır.
Bu nedenle DOI, dijital koruma sisteminin yerine geçmez; arşivlenmiş dosya ile kamusal erişim kaydı arasında kalıcı bağlantı katmanı olarak çalışır.
Erişim sürekliliği katmanları
Tek bir sunucuya bağımlı yayın, kalıcı akademik kayıt değildir.
KATMAN-01
Yayın Kataloğu
Eser sayfası, okuyucunun yayını bulduğu ve erişim/lisans durumunu gördüğü birincil yayın ortamıdır.
KATMAN-02
Operasyonel Yedek
Sunucu, uygulama veya insan hatası sonrası hızlı geri yükleme için yayımlanmış dosyalar ve kritik veriler yedeklenir.
KATMAN-03
Koruma Kopyaları
Ayrı konumlarda doğrulanabilir kopyalar ve dosya bütünlüğü kayıtlarıyla tek depolama ortamına bağımlılık azaltılır.
KATMAN-04
Bağımsız Dijital Koruma
Yayınevinin kendi altyapısından bağımsız, akademik içerik korumaya yönelik üçüncü taraf arşiv hizmetiyle uzun vadeli koruma güçlendirilebilir.
Bağımsız arşivleme katmanı
Bağımsız arşivleme, yayınevinin kendi yedeğinden farklı bir güvence katmanıdır.
ÜYELİK / ANLAŞMA İDDİASI YOK
Şeffaflık: Bu sayfa Bidge'nin CLOCKSS, Portico veya başka bir dijital koruma hizmetinde hâlihazırda arşivlendiğini iddia etmez. Böyle bir kurumsal anlaşma tamamlandığında hizmet adı ve kapsamı doğrulanmış biçimde ayrıca duyurulmalıdır.
MODEL-01
CLOCKSS benzeri dağıtık koruma
Akademik yayınların yayınevi sisteminden bağımsız ve uzun vadeli korunmasına yönelik üçüncü taraf dijital arşiv modeli değerlendirilebilir.
MODEL-02
Portico benzeri koruma hizmeti
Kitap dosyalarının doğrudan koruma arşivine alınması, gerektiğinde format göçü ve belirli erişim senaryoları sunan hizmet modelleri değerlendirilebilir.
MODEL-03
Bidge arşivlemeye hazır paket
Hangi hizmet seçilirse seçilsin yayınevinin düzenli, metadata'sı tam ve hak bilgisi açık arşiv paketleri üretebilmesi temel hazırlıktır.
Dijital koruma yaşam döngüsü
Yayından arşive, arşivden geri yüklemeye.
01
Paketle
Yayın paketi oluşturulur
Resmî Yayın Sürümü, kapak, gerekli üretim dosyaları, ISBN/DOI metadata'sı, lisans ve sürüm bilgisi bir arşiv paketi olarak ilişkilendirilir.
02
Doğrula
Bütünlük bilgisi kaydedilir
Arşiv dosyalarının SHA-256 dosya imzaları alınarak beklenen dijital imza ve sürüm kaydı oluşturulur.
03
Çoğalt
Kopyalar ayrıştırılır
Tek cihaz, tek sunucu veya tek fiziksel konuma bağımlılığı azaltacak farklı depolama katmanları kullanılır.
04
İzle
Dosya bütünlüğü ve erişim izlenir
Dosya bütünlüğü, DOI çözümlemesi ve eser sayfası erişimi düzenli kontrollerle izlenebilir.
05
Geri yükle / format taşı
Gerekirse geri yüklenir veya yeni formata taşınır
Platform arızası, format eskimesi veya altyapı değişiminde doğrulanmış arşiv kopyaları ve metadata kullanılarak yayın kaydı yeniden kurulabilir.
Koruma kayıt matrisi
Neyi saklıyoruz, neden saklıyoruz?
Her dosya aynı amaçla saklanmaz; yayın nesnesi, üretim kaynağı ve metadata farklı koruma rollerine sahiptir.
Kayıt
Koruma Nedeni
Bütünlük Kontrolü
Geri Yüklemedeki Rolü
Yayımlanmış PDF/e-kitap
Resmî Yayın Sürümü
Dosya imzası + sürüm
Okuyucuya yeniden sunulacak asıl yayın nesnesi
Üretim master dosyası
Gelecekte düzeltme / erişilebilir format üretimi
Sürüm ve dosya kaydı
Yeni türev veya format üretimi
DOI/ISBN metadata
Bibliyografik kimlik
Yayın Kataloğu/Crossref kayıt karşılaştırması
Eser sayfası ve dış metadata kayıtlarının yeniden kurulması
Lisans / erişim bilgisi
Hakların korunması
Sözleşme/politika kaydı
Arşivden erişimde geçerli kullanım koşullarını belirleme
Düzeltme / geri çekme geçmişi
Akademik kayıt bütünlüğü
İlişkili DOI ve vaka kaydı
Eski dosyanın yanlışlıkla güncel sürüm gibi sunulmasını önleme
Dört kalıcılık ilkesi
Akademik kayıt, tek bir URL'den veya tek bir diskten daha uzun ömürlü olmalıdır.
Dijital koruma; teknik yedek, metadata yönetimi ve akademik kayıt bütünlüğünü aynı sistemde düşünmeyi gerektirir.
PRES-01
Yedeklilik
Kritik yayın nesneleri tek fiziksel veya mantıksal depolama noktasına bağımlı bırakılmaz.
PRES-02
Dosya Bütünlüğü
Dosyanın yıllar içinde istem dışı değişmediğinin doğrulanmasını destekleyen bütünlük kayıtları tutulur.
PRES-03
Bağlam
Dosya; ISBN, DOI, metadata, lisans ve sürüm bilgisiyle birlikte akademik nesne olarak korunur.
PRES-04
Erişim sürekliliği
DOI ve eser sayfası bakımı ile arşivden geri yükleme senaryoları uzun vadeli erişimi destekler.
Yayın operasyonu için pratik kontrol
Bir kitap yayımlandığında üç koruma sorusu.
01
Hangi dosya resmî sürüm?
Resmî Yayın Sürümü açıkça tanımlanmalı; üretim taslakları ile yayımlanmış dosya birbirine karışmamalıdır.
02
Tek kopyaya mı bağlıyız?
Web sunucusundaki dosya arşiv değildir. Yayın nesnesi ve kritik metadata'nın ayrı koruma kopyaları bulunmalıdır.
03
Site taşınırsa DOI çalışacak mı?
Yeni alan adı veya katalog sistemi devreye girdiğinde Crossref DOI hedef URL'leri güncellenerek eser sayfası sürekliliği korunmalıdır.
Bidge dijital koruma yaklaşımı: DOI kalıcı tanımlayıcı ve erişim yönlendirme katmanıdır; dosyanın fiziksel/dijital koruma kopyasının yerine geçmez. Yayın dosyalarının dosya bütünlüğü kayıtlarıyla doğrulanması, çoklu kopyalarla korunması ve ileride bağımsız dijital koruma hizmetlerine aktarılabilir düzenli arşiv paketlerinin oluşturulması uzun vadeli altyapının parçası olarak ele alınır.