Kitābu’l İdrāk Li- Lisāni’l Etrāk’te İsimler- Divānu Lügati’t Türk ve Kıpçak Sözlükleriyle Karşılaştırma-
Özet
Bu çalışma, 14. yüzyılda Kıpçak sahasında yazılmış en eski sözlük ve gramer kitabı olan Kitābu’l İdrāk li Lisāni’l Etrāk eserindeki isim ve isim soylu sözcüklerin çeviri yazısı ve günümüz Türkçesine aktarımı üzerine odaklanmaktadır. Eserde 1607 isim ve isim soylu madde başı tespit edilmiştir. Yabancı kökenli isimlerin %8.2’si Farsça, Arapça, Moğolca, Sanskritçe, Soğdça, Toharca, İranî, Ermenice, Çince, Hint ve Bulgarca dillerinden alınmıştır. Türkçe kökenli isimlerden bazıları pekiştirme yoluyla, bazıları isim yapım ekleriyle türetilmiştir. Ayrıca eserde farklı lehçelerdeki telaffuzlar ve ses varyasyonları da ayrıntılı olarak verilmiştir. Kitabın Dîvānu Lugati’t Türk (DLT) ile ortak isim sayısı 995 ve benzerlik oranı %61.9’dur. Kıpçak sahasında yazılmış diğer sözlüklerle benzerlik oranı %78.59’dur. Eserde ses değişimleri, lehçe farkları ve müellifin derleme yöntemiyle eseri oluşturması detaylıca incelenmiştir. Çalışmada ayrıca bazı madde başlarının birden fazla nüshada yer almaması, farklı yazım ve anlam verme şekilleri gibi dilbilimsel unsurlar ele alınmıştır. Sonuç olarak, Kitābu’l İdrāk li Lisāni’l Etrāk, Kıpçak Türkçesi ve diğer Türk lehçeleri ile karşılaştırmalı olarak detaylı isim çalışması sunan önemli bir kaynak olarak değerlendirilmektedir.
This study focuses on the analysis and transcription of names and nominal words found in Kitābu’l İdrāk li Lisāni’l Etrāk, the oldest dictionary and grammar book written in the Kipchak region during the 14th century. The work identifies 1607 entries of names and name-like words, with approximately 8.2% being foreign loanwords from Persian, Arabic, Mongolian, Sanskrit, Sogdian, Tocharian, Iranian, Armenian, Chinese, Indian, and Bulgarian origins. Native Turkish names include simple words, compound words formed by name-derivational suffixes, and variations in pronunciation and phonetic changes across dialects are documented in detail. The book shares 995 common names with Dīwān Lughāt al-Turk (DLT) with a similarity rate of 61.9%, while the similarity with other Kipchak dictionaries stands at 78.59%. The author’s method involved compiling directly from trusted sources and selecting limited items from Kitāb-ı Beylik/Bilik. The text examines several linguistic features such as sound shifts, dialectal variations, and multiple forms of the same lemma. Missing entries in different manuscripts and variant semantic explanations are also discussed. Consequently, Kitābu’l İdrāk li Lisāni’l Etrāk represents a significant resource for the comparative study of Kipchak Turkish and other Turkic dialects, especially in the field of historical lexicography and onomastics.
Atıf bilgisi
ÂDEM BULUT. (2025). Kitābu’l İdrāk Li- Lisāni’l Etrāk’te İsimler- Divānu Lügati’t Türk ve Kıpçak Sözlükleriyle Karşılaştırma-. Bidge Yayınları. DOI: 10.70269/2OM36JIRAM51
